باکوى امروز
باكو ۲۰۰۱، يادداشتهاى سفر به جمهورى آذربايجان، مهدى نعلبندى، تبريز: بنياد فرهنگى طوبى، ۱۳۸۲، ۱۹۲ص. ۱۱۰۰۰ ريال.
سالها پيش، در اوايل قرن گذشته ميلادى، حوزه قفقاز كه به تازگى در مدار توسعه و تحول امپراتورى روسيه قرار گرفته بود، براى ايران و ايرانيان دروازهاى به سوى تجدد و ترقى محسوب مىشد و آشنايى با اين حوزه -- از جمله سفر بدانجا و سفرنامههاى برجاى مانده از آن -- نقش موثرى در شكل گرفتن خواست ترقى و تجدد در ايران ايفا كرد.
امروزه بعد از حدود هشتاد سال وقفه در اين مهم، در حالى كه به دليل فروپاشى ديوار آهنين كمونيسم بار ديگر سفر بدين حوزه ميسر شده است، هنوز هم آموختنى بسيار است؛ ولى با يك تفاوت عمده.
قفقاز و بويژه شهر باكو كه در سالهاى مورد بحث انبوهى از ايرانيان مهاجر را در دل خود جاى داده بود، ديگر دروازهاى به روى تجدد و ترقى نيست. آنچه اينك مىتوان آموخت تأثير مخرب و تأسفبار بيش از هشتاد سال خودكامگى و بيگانگى است كه حوزهاى سرشار از تلاش و تكاپو را به مردابى ساكن و خالى از حيات تبديل كرده است.
باكو ۲۰۰۱ گزارش گونهاى است از مهدى نعلبندى از يك سفر كوتاه به جمهورى آذربايجان، همراه با تنى چند از ديگر اصحاب مطبوعاتى تبريز و اروميه در پاييز ۱۳۸۱. اگرچه بخش اعظم اوقات اين هيئت بنا به علائق صنفى، به ديدار از اهل مطبوعات جمهورى آذربايجان مىگذرد و گزارش باكو ۲۰۰۱ از اين ديدارها بويژه از لحاظ آشنايى با تصورات مطبوعاتىها و دواير فرهنگى باكو از ايران درخور توجه و مهم است، ولى گريزهاى گاه به گاه نويسنده به صحنههايى از زندگى روزمره در آن سامان نيز خواندنى و به ياد ماندنى است.
چه افول و حضيضى است از باكوى عباسقلى آقا باكيخانوف و نهضت فرهنگى جرايدى چون اكينچى و ضيأ قفقازيه و فيوضات و حيات و ارشاد ... كه به همت چهرههايى چون حاج زينالعابدين تقىاُف... منتشر شده و گوياى نهضت فرهنگى مسلمانان قفقاز در اوايل قرن بيستم بودند، تا باكوى طايفه حيدر على اُف و جرايدى چون هفته ايلچى و ۵۲۵ اينجى قزئت و پارهاى از ديگر نشريات روز باكو كه در اين سفرنامه معرفى شدهاند و معرف «نهضت فرهنگى» همين سرزمين پس از يكصد سالاند. ك. ب.